Door: Corry van Driel. Datum activiteit: 10 april 2015

Naturalis in Leiden, je kent het waarschijnlijk vooral als museum of van de beelden als er een aangespoelde potvis wordt ontleed. Speciaal voor de VWN deed een enthousiast team van Naturalis uit de doeken welke schat aan kennis het nationale biodiversiteitscentrum te bieden heeft. Naturalis is een onderzoeksinstituut en kenniscentrum met een collectie van circa 37 miljoen planten- en dierensoorten en laboratoriumfaciliteiten om planten en dieren te onderzoeken. Er werken 120 onderzoekers, daarvan zijn er veertig in vaste dienst en nog eens veertig zijn PhD-student. De collectie van het instituut (vier na grootste van de wereld) is inmiddels zo groot dat vanwege ruimtegebrek binnenkort gestart wordt met de bouw van een nieuw museum. Dat zal over een dik jaar de deuren openen voor het publiek, zo leerden wij tijdens het bezoek.

Bijen
‘Nederland heeft niet veel natuur, maar wat we hebben is goed gedocumenteerd’, verwoord een van de sprekers het mooi. Een groot deel van de collectie is de laatste jaren gedigitaliseerd en te bevragen door onderzoekers in binnen- en buitenland. Bijvoorbeeld voor onderzoek naar bijen, waarover de presentatie tijdens het bezoek ging. Als je residuen van neonicotinoïden op bijen wilt meten, kan Naturalis dankzij de collectie ook bijen onderzoeken die leefden voordat het middel werd geïntroduceerd.
Koos Biesmeijer, wetenschappelijk directeur en bijenonderzoeker, noemt in zijn presentatie het net verschenen onderzoeksrapport Ecosystem services, agriculture and neonicotinoids van de European Science Advisory Counsil. Hij vertelt over de verschillende oorzaken van bijensterfte en toekomstig bijenonderzoek. We leren over soorten bijen en dat eigenlijk vrijwel alleen de honingbij in volken leeft. Het effect van neonicotinoïden is vooral voor solitaire levende bijensoorten ingrijpend. Ongeveer een op de tien wilde bijensoorten en circa 27 procent van de hommelsoorten in Europa worden met uitsterven bedreigd. Wat dat precies voor ons betekent is nog onderwerp van onderzoek. Maar feit is bijvoorbeeld wel dat tweederde van onze voedselgewassen afhankelijk is van bestuiving.

Wild life forensics
Heb je een vraag over een exotisch ingrediënt van je favoriete Chinese geneesmiddel? Naturalis zoekt het voor je uit. Daartoe beschikt het instituut over geavanceerde sequencing apparatuur ( Ion Torrent). En op verzoek, vaak van de douane, kunnen onderzoekers nagaan of geïmporteerde shampoos, pillen of wierook DNA van bedreigde diersoorten bevatten.
In een ander lab staat dna-barcoding apparatuur. Zo indexeren onderzoekers wereldwijd alle levende soorten in de wereld. Veel materiaal (foto’s en dieren) voor deze life database wordt aangeleverd door vrijwilligers. Naturalis voorziet het van een dna-barcode en neemt het materiaal op in de (digitale) collectie. Het instituut beschikt verder over microscopen ( TEM en SEM) en verschillende spectrometers om de structuren van planten, dieren en gesteente op te helderen. Een van de toepassingen is bijvoorbeeld controle van de echtheid en herkomst van edelstenen.

Schatkamer
De rondleiding door het depot met de collecties is fascinerend. De zogenoemde ‘Toren’ van het instituut bevat van elkaar gescheiden ruimtes vol schappen met allerhande glazen potten met daarin een exemplaar van een bepaalde diersoort ‘op sterk water’. Het lijkt wel een reis terug in de tijd waarin biologie nog louter draaide om het verzamelen van alle soorten nachtvlinders of kreeften. En nooit geweten dat er zoveel verschillende krabben zijn, om maar een voorbeeld te noemen. Wel is de typische formalinegeur langzaam aan het verdwijnen. Vanwege de toxiciteit van dit conserveringsmiddel, wordt tegenwoordig alleen nog alcohol gebruikt.
Het instituut herbergt inmiddels de collecties van het Nationaal Natuurhistorisch Museum, het Nationaal Herbarium Nederland en van het Zoölogisch Museum Amsterdam. Er wordt met man en macht gewerkt om al het materiaal op een eenduidige manier op te slaan en te digitaliseren. Naturalis maakt deel uit van de Global Biodiversity Information Facility.
Het is al met al een knap staaltje verzamelwoede dat Nederland een goede kennispositie geeft op het gebied van biodiversiteit. Dus mocht je aan een artikel werken over bijen, biodiversiteit of andere bijzondere natuur dan zou ik zeker even te rade gaan bij een van de experts van het instituut.