Stan van Pelt: Sloppy science
Diederik Stapel, Don Poldermans, Mart Bax. Bij wetenschapsfraude denken mensen meestal aan de ‘rotte appels’, de grote zaken waarin onderzoekers op grote schaal data verzinnen of aanpassen. Die halen immers de media. Maar tussen zulke flagrante fraude en alles volgens het boekje doen zit een enorm grijs gebied van wetenschappelijke integriteitsproblemen die minder mediageniek zijn maar minstens net zo schadelijk voor de betrouwbaarheid van de wetenschap. Of eigenlijk zelfs schadelijker, laat ik in Sloppy Science zien, omdat ze omvangrijker zijn en veel onderzoekers ze zelf ook niet problematisch beschouwen. Denk aan tunnelvisie, confirmation bias, selectief of slecht met data en statistiek omgaan. Wetenschappers zijn ook maar gewoon mensen, al vergeten ze dat zelfs soms nog wel eens.
Aan de hand van talloze casussen breng ik deze problemen in kaart. Denk aan een buitenpromovendus die zijn doctorstitel bij elkaar fabuleerde, natuurkundige spookdeeltjes die meer in het hoofd van een onderzoeker bleken te bestaan dan zijn experimenten bewezen. Of hoe het is om rond te lopen op een wetenschappelijk nepcongres en hoe makkelijk je over buitenaardse wezens kunt publiceren in een academisch ‘rooftijdschrift'.
Maar ik wilde ook een analyse doen van hoe zulke uitwassen ontstaan en waarom ze maar niet verdwijnen: de academische topsportcultuur werkt valsspelen in de hand, mede door een gebrek aan dopingcontrole. En idealistische klokkenluiders (de markantste mensen die ik sprak voor mijn boek) blijven moeizaam overeind tegenover grote financiële en institutionele (reputatie)belangen. Er zijn rigoureuze oplossingen nodig om de systematische weeffouten te herstellen, betoog ik aan het einde van Sloppy Science. En die zijn ook mógelijk, denk ik als onverbeterlijke optimist.
***
Flaptekst Sloppy science
Van selectief shoppen uit meetresultaten, tot regelrechte datafabricage zoals in het geval van Diederik Stapel: onderzoekers nemen verrassend vaak een loopje met de werkelijkheid. Zo zegt zelfs de helft van de wetenschappers zich soms schuldig te maken aan bedenkelijke onderzoekspraktijken en worden er steeds meer wetenschappelijke artikelen teruggetrokken.
In Sloppy science laat wetenschapsjournalist en oud-onderzoeker Stan van Pelt zien hoe dat komt. Hij beschrijft hoe wanpraktijken ontstaan, hoezeer integriteitsprocedures falen, wat de twijfelachtige rol is van wetenschappelijke uitgeverijen en hoe fraudedetectives problemen op het spoor komen. Je krijgt een inkijkje in deze ondoorgrondelijke wereld waarin fouten maar mondjesmaat worden toegegeven, en zelden rechtgezet. Maar gelukkig lijkt er inmiddels iets te verschuiven.
Andere boeken van VWN'ers bekijken en inspiratie opdoen? Die vind je op de overzichtspagina.