Vereniging voor Wetenschapsjournalistiek en -communicatie

Vlaams wetenschapsjournalist en VWN-lid Senne Starckx woonde in juni 2025, dankzij ondersteuning van het Tripfonds, een unieke conferentie over kwantumfysica bij. Dit is zijn verslag.

Heb je als West-Europeaan heimwee naar de vorige eeuw? Ben je de dure prijzen, de vele regels en verboden zat? Dan loont het misschien te moeite om eens een paar dagen naar Helgoland te gaan. Naar waar? Juist, naar Helgoland, het verst in de zee gelegen eiland van Duitsland. Het is een paar uur varen vanuit Hamburg, en kennelijk wordt tijdens die overtocht het rookverbod overboord gekieperd. Op café roken is op Helgoland nog heel normaal, en omdat het een vrijhandelszone is, vallen de prijzen voor eten en drinken er goed mee. Bovendien lijkt iedereen op dit toeristische eiland goed geluimd, wat bij menigeen eveneens nostalgische gevoelens opwekt.

Maar ik was niet naar Helgoland gegaan voor een nostalgische trip. Wel voor het onofficiële hoogtepunt van het Internationale Jaar van de Quantumwetenschap en -Technologie van de Verenigde Naties. Een week lang kwam een driehonderdtal quantumfysici op Helgoland de honderdste verjaardag van de quantummechanica vieren. Want ja, het Noordzee-eiland speelt een klein rolletje in de ontstaansgeschiedenis van die toch nog altijd eigenaardige theorie van deeltjes met golfeigenschappen en omgekeerd, van superposities en verstrengelingen, van matrices en golfvergelijkingen. Ene Werner Heisenberg trok in juni 1925 naar het winderige, boomloze eiland om er te bekomen van zijn pollenallergie. Kikkerde hij er zo goed van op dat hij er cruciale inzichten aan overhield voor de eerste formulering van de kwantummechanica, gebaseerd op matrices? Het is een verleidelijke gedachte. Toch herinnert slechts een plaquette vandaag aan het verblijf van Heisenberg op Helgoland. Je komt hem tegen langs het wandelpad dat je in een uurtje het hele eiland rondleidt.

Het verjaardagsfeestje voor de kwantummechanica werd georganiseerd door quantumfysici van het Max Planck Insituut en van de Yale Universiteit. Het idee was om quantumtheoretici, die hun hoofd breken over fundamentele aspecten zoals verstrengeling en non-lokaliteit, samen te brengen met meer toegepaste onderzoekers. Want ja, in de huidige zogenaamde tweede quantumrevolutie worden die aspecten benut in concrete toepassingen, van quantumencryptie tot quantumcomputing.

Wat heeft een journalist daar te zoeken? Door de inhoud werd ik niet omvergeblazen. Tal van sprekers – waaronder vier Nobelprijswinnaars – brachten gewoon dezelfde presentatie die ze eerder elders al hadden gegeven. Echt nieuw en interessant onderzoek kwam ik er niet tegen, al komt dat ook doordat ik de ontwikkelingen in de quantumfysica op de voet volg.

Maar dit gebeuren bracht wel de crème de la crème van de quantumfysica samen, waardoor ik me al snel als een antropoloog ging voelen. Het was best grappig om zien hoe theoretici en experimentalisten met elkaar discussiëren. De eersten lijken daarbij echt in hun theoretische wereld te leven – zo werd op een gegeven moment Hawkingstraling van zwarte gaten voorgesteld als een fenomeen dat ook werkelijk is waargenomen. En misschien hebben ze ook in de echte wereld oogkleppen op. Want quantumonderzoek is vandaag van strategisch belang, en dan krijgt het al gauw een geopolitieke lading. Toen ik een bekende quantumtheoreet hoorde zeggen dat hij vond dat ze vooral moesten blijven werken met Russische collega’s, zag ik een persoonlijk vooroordeel bevestigd. Hebben ze dan niet door dat zij het niet zijn die beslissen wat er met hun onderzoek gebeurt? Dit terwijl de conferentie mee werd gesponsord door het Amerikaanse leger – waardoor er ook geen Chinese quantumfysici aanwezig waren.

Na een intense week keerde ik terug naar het vasteland met een notitieboekje vol ideeën. Die komen van pas bij het schrijven over de tweede quantumrevolutie. Maar het meeste zullen me de mensen bijblijven die ik heb ontmoet – maar die ik ook stiekem vanop afstand heb geobserveerd. Zo’n persoonlijk, menselijk inkijkje krijg je niet als je alleen maar voor je computer blijft zitten. Het helpt me om mijn artikels te kruiden met menselijke verhalen. En het scheelt straks opzoekwerk als ik de Nobelprijzen Fysica moet verslaan.